Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady(UE) 2024/1620 wprowadziło do unijnego porządku prawnego nową instytucję – Urząd ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy i Finansowaniu Terroryzmu (AMLA). Jego powołanie stanowi fundamentalną zmianę w architekturze systemu AML w Unii Europejskiej. Po raz pierwszy na poziomie unijnym utworzono organ, który dysponuje realnymi kompetencjami nadzorczymi i władczymi, a nie tylko koordynuje działania państw członkowskich. Poniżej wskażę jego najważniejsze zadania i kompetencje określone w przepisach prawa unijnego.
Skuteczność i spójności stosowania przepisów AML na rynku wewnętrznym Unii Europejskiej
Podstawowym zadaniem Urzędu jest wzmacnianie skuteczności i spójności stosowania przepisów AML na rynku wewnętrznym Unii Europejskiej. Dotychczas system opierał się zasadniczo na krajowych organach nadzoru oraz jednostkach analityki finansowej (w Polsce – Generalny Inspektor Informacji Finansowej). W praktyce, na poziomie całej Unii Europejskiej, prowadziło to do rozbieżności w działaniach nadzorczych i poziomie egzekwowania prawa. AMLA ma te różnice ograniczać, zapewniając jednolite standardy i wspólne podejście do ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. Ponadto ma także monitorować sytuację w państwach trzecich, aby w ten sposób identyfikować i reagować na zagrożenia i podatności stamtąd płynące, a mające wpływ na rynek wewnętrzny.
Nadzór nad podmiotami zobowiązanymi
Kolejnym kluczowym obszarem kompetencji AMLA jest nadzór nad podmiotami zobowiązanymi. AMLA sprawuje bezpośredni nadzór nad wybranymi instytucjami finansowymi prowadzącymi działalność transgraniczną o najwyższym profilu ryzyka. Docelowo AMLA powinna dysponować wystarczającymi zasobami, aby móc jednocześnie nadzorować do 40 grup i podmiotów. W odniesieniu do pozostałych podmiotów (tzw. niewybrane podmioty zobowiązane) Urząd pełni funkcję nadzorczą pośrednią – monitoruje sposób wykonywania zadań przez krajowe organy nadzoru, identyfikuje systemowe nieprawidłowości i może podejmować działania w przypadku niewłaściwego stosowania prawa Unii.
Koordynacja i wsparcie jednostek analityki finansowej (FIU - Financial Intelligence Units)
Istotnym zadaniem AMLA jest również koordynacja i wsparcie jednostek analityki finansowej. Urząd ma ułatwiać wymianę informacji pomiędzy FIU, wspierać prowadzenie wspólnych analiz oraz rozwijać narzędzia informatyczne umożliwiające skuteczniejsze wykrywanie podejrzanych schematów finansowych. W tym zakresie AMLA staje się centralnym punktem współpracy operacyjnej na poziomie unijnym.
Wydawanie standardów technicznych, zaleceń, opinii
Rozporządzenie powierza Urzędowi także kompetencje regulacyjne i koordynacyjne. AMLA opracowuje projekty regulacyjnych i wykonawczych standardów technicznych, wydaje wytyczne, zalecenia i opinie, a także monitoruje stopień konwergencji praktyk nadzorczych w państwach członkowskich. Dzięki temu Urząd wpływa nie tylko na bieżący nadzór, lecz także na kształtowanie jednolitej praktyki stosowania przepisów AML w całej Unii.
Centralna baza danych
Ostatnim, ale nie najmniej ważnym zadaniem jest stworzenie i zarządzanie centralną bazą danych w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu zawierającą informacje zbierane od wszystkich organów nadzorczych. Zgodnie z Rozporządzeniem krajowe organy nadzorcze mają obowiązek przekazywania szeregu informacji, które zgodnie z założeniem mają umożliwić AMLA „skuteczny nadzór nad należytym funkcjonowaniem i skutecznością systemu nadzoru nad przeciwdziałaniem praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu” oraz umożliwić terminowe reagowanie na potencjalne uchybienia i przypadki nieprzestrzegania prawa.
Centralizacja nadzoru nad AML
Jak więc widać z powyższego powołanie Urzędu ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy i Finansowaniu Terroryzmu jest przejawem federalizacji Unii Europejskiej w obszarze, który pozostawał dotychczas w zasadniczej gestii państw członkowskich. Oznacza to więc przejście od rozproszonego modelu nadzoru do systemu z unijnym centrum koordynacyjnym. Oczywiście AMLA nie zastępuje krajowych instytucji, lecz uzupełnia je, docelowo wzmacniając spójność całego systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu w Unii Europejskiej. Jak ten nowy system będzie działał – czas pokaże.
Radca prawny Błażej Wojnicz